Định luật Gilbert: không ai bảo bạn phải làm gì đâu

Hồi mới đi làm, mình có một niềm tin ngây thơ: người giỏi là người làm xong task được giao nhanh và sạch. Ticket rõ ràng, mô tả đầy đủ, mình code xong, test xong, giao đúng hẹn. Sếp gật gù. Đời đẹp.

Rồi mình lên vị trí lâu năm hơn, và một chuyện lạ xảy ra: task biến mất.

Không phải hết việc — việc còn nhiều hơn trước. Nhưng không còn ai viết sẵn ticket mô tả rõ ràng cho mình nữa. Thay vào đó là những câu kiểu “em xem giúp mảng đó nhé”, “chỗ này đang chậm, anh coi sao”, “team mình nên làm gì với cái này em nghĩ thử”. Xem cái gì, coi tới đâu, làm như thế nào — không ai nói. Mình nhớ có giai đoạn sáng nào mở máy lên cũng thoáng hoang mang: ủa rồi hôm nay mình phải làm gì? Xung quanh ai cũng bận rộn gõ phím lách cách, còn mình ngồi nhìn màn hình như người mới chuyển tới =))

Hồi đó mình tưởng công ty thiếu quy trình, hoặc sếp giao việc dở. Sau này mới biết cái hoang mang đó phổ biến tới mức có người đặt tên cho nó.

Định luật Gilbert

“The biggest problem at work is that no one tells you what to do.”
Vấn đề lớn nhất trong công việc là không ai bảo bạn phải làm gì.

Người ta gọi đây là định luật Gilbert (Gilbert’s Law). Còn ông Gilbert nào nghĩ ra câu này thì — bạn đoán đúng rồi đó — mình cũng tra không ra nốt. Tới bài thứ tư của series mà chưa ông nào có giấy khai sinh, chắc phải đổi tên series thành “mấy định luật mồ côi” quá =)) Nhưng thôi, đúng thì mình xài.

Cái hay của định luật này nằm ở vế ngầm phía sau. “Không ai bảo bạn phải làm gì” nghe như một lời than, nhưng đọc kỹ thì nó là một lời bàn giao: việc tìm ra thứ đáng làm chính là việc của bạn. Không phải lỗi của sếp, không phải công ty thiếu quy trình. Càng đi xa trong nghề, phần “tự đặt đề bài” càng phình ra, phần “giải đề có sẵn” càng teo lại. Đó không phải trục trặc — đó là bản mô tả công việc mới, chỉ là không ai in ra đưa tận tay mình thôi. Người ta trả lương cao hơn cho vị trí cao hơn, một phần lớn chính là trả cho kỹ năng tự tìm ra đề bài đó.

Chạy bộ cũng là môi trường Gilbert

Ngẫm lại, chạy bộ nghiệp dư cũng y chang. Không huấn luyện viên, không ai bắt dậy 5 giờ sáng, không ai kiểm tra tuần này đủ mileage chưa. Cái nệm mỗi sáng luôn có lý lẽ thuyết phục hơn đôi giày =))

Runner nào duy trì được lâu, mình để ý, đều vô thức giải bài toán Gilbert này: họ tự tạo ra “sếp” cho mình. Người thì đăng ký một giải chạy — thế là có deadline, có ngày thi, tự nhiên giáo án thành bắt buộc. Người thì hẹn nhóm chạy chung — trễ là bị đồng bọn nhắn tin hỏi thăm. Người thì khoe lên mạng xã hội — coi như tự ký hợp đồng với thiên hạ. Bản chất đều là một: khi không ai bảo mình phải làm gì, mình đi mượn hoặc tự dựng lên một “ai đó”.

Bốn cái blog chết vì ông Gilbert

Nhưng nơi mình bị định luật Gilbert quật đau nhất không phải công ty, cũng không phải đường chạy. Là cái blog.

Đây là blog thứ năm của mình. Bốn cái trước chết không phải vì hosting sập hay hết tiền duy trì. Chúng chết êm ái hơn nhiều: mình cứ… không viết nữa. Không có biến cố gì để đổ lỗi. Chỉ là tuần này bận, tuần sau đợi có hứng, tuần sau nữa đợi nghĩ ra chủ đề đủ hay. Rồi ba tháng trôi qua, mở admin lên thấy bản nháp cuối cùng đề ngày của một mùa khác =))

Mãi sau mình mới hiểu tại sao đi làm thì đều đặn mà viết blog thì đứt gánh: ở công ty, dù task có mơ hồ cỡ nào thì vẫn còn deadline, còn người đợi, còn buổi họp sáng thứ hai. Còn blog cá nhân là môi trường Gilbert nguyên chất một trăm phần trăm — không sếp, không deadline, không độc giả nào đợi (blog mới mà, ai biết đâu mà đợi). Chẳng ai bảo mình phải viết gì và bao giờ. Tự do tuyệt đối. Và bốn lần liên tiếp, tự do tuyệt đối đó giết chết blog của mình.

Lần thứ năm mình làm khác đi

Lần này mình không đợi ai giao đề nữa, mà tự làm sếp của mình — một ông sếp dễ tính thôi, nhưng có tồn tại. Cụ thể ông sếp đó làm ba việc:

Một: ra đề nhỏ và rõ. Không phải “phát triển blog” — đề kiểu đó mơ hồ tới mức không biết cầm từ góc nào, và não sẽ chọn phương án dễ nhất là lướt điện thoại. Thay vào đó: “tuần này ra một bài về chủ đề X”, “sửa xong meta description cho 5 bài cũ”. Đề càng giống cái ticket rõ ràng hồi mình mới đi làm, tay càng dễ bắt vô việc.

Hai: định nghĩa chữ “xong”. Đây là mẹo mình bê nguyên từ nghề dev qua. Một ticket tử tế luôn có tiêu chí nghiệm thu, thì đề bài tự giao cũng vậy: “xong” nghĩa là bài đã bấm nút đăng — không phải “viết gần xong rồi để đó trau chuốt tiếp”. Bốn cái blog cũ của mình là nghĩa địa của những bản nháp 90%, và bản nháp 90% thì giá trị đúng bằng 0% với người đọc =))

Ba: chốt đề đầu tuần, bằng giấy. Sáng thứ hai, viết ra ba việc cụ thể của tuần. Cái mẹo Kidlin ở bài trước phát huy đúng chỗ này: chỉ động tác viết ra đã biến cục mơ hồ mang tên “phát triển blog” thành ba cái ticket con con. Còn định luật Falkland thì đứng gác cổng: đề nào chưa cần thiết — đổi theme! thêm tính năng! nghịch plugin mới! — mời ra khỏi danh sách, hẹn khi khác.

Ba việc, có định nghĩa “xong”, có ngày chốt. Nghe đơn giản tới mức tầm thường. Nhưng bốn cái blog chết của mình chính là bằng chứng cho việc thiếu cái đơn giản đó thì chuyện gì xảy ra.

Vấn đề lớn nhất, hay món quà lớn nhất?

Ông Gilbert nói không ai bảo bạn phải làm gì là vấn đề lớn nhất. Mình nghĩ ổng chỉ nói được một nửa. Nửa còn lại: vì không ai bảo, nên mình được chọn. Đi làm thuê cả đời mới thấy quý cái quyền được tự đặt đề bài — nó chính là thứ người ta gọi là tự do, chỉ là tự do luôn đi kèm phí duy trì: mình phải tự kỷ luật thay cho cái deadline không tồn tại.

Bốn cái blog trước mình chọn đợi. Cái thứ năm này mình chọn tự giao việc. Tới giờ, ông sếp dễ tính đó vẫn giữ được nhân viên — mà nhân viên còn tự giác ra bài đều mới ghê =))