TL;DR — 30 giây tóm tắt
- Hiện nay có 3 cách viết blog: tự viết hoàn toàn, để AI làm từ A tới Z, hoặc tự viết có AI hỗ trợ.
- Cách 1 rèn tư duy nhất nhưng chậm và dễ bỏ cuộc giữa chừng. Cách 2 nhanh và nhiều bài, nhưng nhạt, thiếu “gu” và có thể dính nguồn sai.
- Cách 3 là cách mình chọn: AI lo thu thập, tổng hợp và soi lỗi; suy nghĩ và chữ viết là của mình.
- Con người hơn AI ở trải nghiệm sống, quan điểm dám đứng tên, “gu” và khả năng đặt câu hỏi.
- Viết chính là suy nghĩ. Đừng outsource phần quý giá nhất đó.
Bạn có từng như mình? Mở ChatGPT/Claude/Gemini, nhập chủ đề cần viết rồi nhờ AI research và viết luôn một bài hoàn chỉnh 2.000-3.000 chữ, một cách cực kỳ dễ dàng. Bạn đọc lại bài AI viết, với số lượng nguồn trích dẫn dày đặc, gần 100-150 link reference, và dễ dàng thấy “Oh, AI xịn hơn mình mah ta”. Thế là copy nguyên xi nội dung AI viết và đăng lên blog.
Trong điều kiện hiện nay, mình có 3 con đường cho việc viết blog. Bạn cùng mình suy ngẫm xem con đường nào là phù hợp nhất nhé.
Con đường 1: Cổ điển
Bạn nghĩ ra ý tưởng, tự research từng bài báo trên Google, take note ý tưởng, rồi viết lại thành một bài hoàn chỉnh theo ý mình. Sau đó đọc đi đọc lại, chỉnh sửa câu cú, nội dung, biên tập lại format, cách hành văn rồi xuất bản.
Điều đáng giá
Đây là cách rèn luyện khả năng suy nghĩ và tự chiêm nghiệm của bản thân nhiều nhất. Bài viết là của bạn, nên bạn sẽ có niềm vui nho nhỏ khi độc giả bình luận khen hay chê liên quan đến quan điểm của mình, vì đó là công sức bạn bỏ ra 100%.
Cái giá phải trả
Cái giá của cách này là có thật, và nó không nhỏ. Một bài viết có thể ngốn vài ngày, có khi vài tuần, trong khi bạn còn đi làm, còn gia đình, còn bao việc khác. Bài đầu còn hứng khởi, đến bài thứ năm đã thấy nặng nề. Rất nhiều blog dừng lại ở đây, không phải vì hết ý tưởng mà vì cạn sức.
Một blog viết rất hay nhưng bỏ cuộc sau 3 tháng thì chẳng đến được với ai. Đó cũng là lý do AI trông giống một cái phao cứu sinh đến thế.
Con đường 2: Tốc độ và số lượng
Thay vì bỏ công sức vài tuần đi nghiên cứu, tìm trích dẫn và tự viết, bạn nhờ AI làm từ A tới Z. Gõ vài dòng lên khung chat, AI tự research, viết ra bài với giọng văn gần giống bạn, và chỉ tốn khoảng 30 phút là bạn có một bài viết hoàn chỉnh. Với tốc độ này, 2 ngày bạn dễ dàng xuất bản 5-10 bài viết dài từ 3.000 chữ trở lên, đầy đủ dẫn chứng, nội dung cực mượt.
Điều đáng giá
Công bằng mà nói, cách này không vô dụng. Nó giúp bạn vượt qua nỗi sợ trang giấy trắng, thử nhanh nhiều chủ đề để xem chủ đề nào có người đọc. Với những blog thiên về thông tin như hướng dẫn kỹ thuật hay tổng hợp kiến thức, AI làm rất tốt phần khung. Và với người mới bắt đầu, có sẵn một bản nháp đôi khi là thứ giúp họ không bỏ cuộc. Số lượng và tốc độ này, nếu làm theo cách một thì khó blogger nào đạt được.
Cái giá phải trả
Nhưng rồi bạn đọc lại: bài nào cũng như bài nào, đều đều, mượt mà, trích dẫn đầy đủ nhưng nhạt. Nó không có “gu” của chính bạn, trong từng dấu câu, từng gạch đầu dòng đều không có chính mình. AI bắt chước được giọng văn, nhưng không bắt chước được trải nghiệm.
Còn một rủi ro ít người nhắc tới: 100-150 link nghe rất yên tâm, nhưng nhiều link không có nghĩa là đúng. AI có thể trích sai, thậm chí bịa nguồn, và hiếm ai ngồi kiểm tra từng link. Bạn đứng tên dưới bài thì người chịu trách nhiệm cho những sai sót đó là bạn.
Quan trọng hơn cả, ở phương pháp này người viết mượn năng lực của AI, lười suy nghĩ, chỉ copy paste. Bài viết không phải do chính mình viết ra thì tại sao độc giả phải đọc, khi họ cũng có thể gõ AI và hỏi y như bạn đã làm? Với một blog cá nhân, người đọc họ đọc vì “gu”, vì tính cá nhân hóa của chủ blog, chứ không phải đọc vì thông tin mà AI liệt kê ra.
Con đường 3: Cổ điển nhưng có sự trợ giúp
Bây giờ mình đi đến phương pháp dung hòa cả hai trường phái. Với sức mạnh và khả năng tổng hợp ngày càng siêu việt của AI, tại sao chúng ta không outsource những task thu thập/tổng hợp thông tin, giúp rút ngắn thời gian tự research?
Điểm quan trọng là chúng ta vẫn là người viết chính từ những thông tin tổng hợp đó, là người dẫn giọng chính cho bài viết, chỉ outsource những phần tốn thời gian không cần thiết. Suy nghĩ và biện luận vẫn thuộc về tác giả. Sau khi viết xong, có thể nhờ AI kiểm tra lỗi chính tả, đồng thời đóng vai một độc giả khó tính, biện luận và đánh giá bài viết để chúng ta hoàn thiện hơn.
Dùng AI kiểu này giúp tiết kiệm thời gian, đồng thời vẫn giữ được cái hồn, cái gu của tác giả trong chính bài viết. Một phần là tôn trọng độc giả, một phần là huy động được nguồn lực, khả năng tính toán và tổng hợp thông tin của AI.
Ranh giới nằm ở đâu?
Có một câu hỏi rất đáng đặt ra: nếu viết chính là suy nghĩ, thì outsource phần research có phải là outsource luôn suy nghĩ không? Mình tự vạch ranh giới như thế này:
- Giao cho AI: tìm, gom và tóm tắt thông tin; soi lỗi chính tả; đóng vai độc giả khó tính.
- Giữ cho mình: chọn chủ đề và góc nhìn, quyết định tin nguồn nào, rút ra kết luận gì, kể bằng câu chuyện nào và viết bằng giọng nào.
Với những nguồn quan trọng, mình vẫn tự đọc lại, vì đọc nguồn cũng là lúc quan điểm của mình hình thành.
Quy trình cụ thể
- Mình chọn chủ đề, góc nhìn và ý chính trước khi mở AI.
- AI tìm và tóm tắt nguồn. Mình đọc lại những nguồn quan trọng và kiểm tra link.
- Mình tự viết bản nháp, bằng giọng của mình.
- AI soi lỗi và phản biện. Mình quyết định sửa gì, bỏ gì.
Rủi ro của cách này
Cách này cũng không miễn phí rủi ro. Bản tổng hợp của AI có thể vô tình định hướng suy nghĩ của mình: nó nhấn mạnh điều gì thì mình dễ nghĩ về điều đó. Và nó vẫn có thể trích sai hoặc bịa nguồn. Nên mình luôn kiểm tra lại link và số liệu trước khi dùng. Nếu lười kiểm tra, cách 3 sẽ trượt dần thành cách 2 lúc nào không hay.
Con người hơn AI ở những điểm nào?
- Trải nghiệm sống: con người chúng ta có cơ thể vật lý cũng như tâm sinh lý riêng biệt, mỗi cá nhân là một thực thể hoàn toàn khác nhau về suy nghĩ và hành động. AI không thể làm cha, không làm việc trực tiếp ở nhà xưởng, AI cũng không tự chạy bộ được. Những điều đó đem lại trải nghiệm sống cho tác giả.
- Quan điểm và khả năng chịu trách nhiệm: AI có khả năng cân bằng mọi quan điểm, còn người viết là người chịu trách nhiệm và đứng tên cuối cùng cho mỗi bài viết.
- “Gu”: tức là chúng ta biết chuyện gì nên kể, chuyện gì không. Mỗi tác giả một khác, chứ không na ná nhau như AI.
- Người đặt câu hỏi và định hướng: AI giỏi hay không phụ thuộc vào người sử dụng. Trình độ, kỹ năng đặt câu hỏi và thông tin ban đầu của người dùng sẽ phản ánh trong kết quả AI tạo ra. Nên mới có câu: Garbage in, garbage out.
Viết chính là chúng ta đang suy nghĩ. Outsource phần này tức là chúng ta đã bỏ mất phần quý giá của con người. Khi sửa đi sửa lại bài viết của chính mình, là lúc chúng ta đang trau chuốt lại suy nghĩ, cũng như khả năng suy luận, biện luận của bản thân.
AI có thể thay thế con người trong việc viết lách hay không?
Mình nghĩ là vừa có vừa không. Với nội dung chung chung, viết cho đủ bài thì AI thay thế được. Còn nội dung xuất phát từ trải nghiệm của chính mình thì không. Và khi nội dung chung chung ngày càng nhiều, những bài viết có trải nghiệm thật sẽ càng khan hiếm, càng có giá.
Còn hệ lụy của việc lười suy nghĩ thì giống như GPS. Khi dùng, chúng ta hoàn toàn phụ thuộc vào thuật toán dẫn đường. Khi quá phụ thuộc, lúc mất mạng hay đi qua khu vực tín hiệu GPS yếu, chúng ta không hề biết đường nào, dù đã đi qua nhiều lần. Não cũng như cơ bắp: không dùng thì yếu đi.
Nhưng cũng đừng quên một vế nữa: người biết dùng AI sẽ đi nhanh hơn người không dùng. Nên câu hỏi không phải là dùng hay không dùng, mà là dùng như thế nào. Bạn thử suy ngẫm xem quan điểm này thế nào nhé.
Lời kết — 1% better every day
Minh bạch một chút: bài này mình có dùng AI ở hai khâu. Một là triển khai khung ý từ ý tưởng ban đầu của mình. Hai là soi lỗi chính tả và đóng vai độc giả khó tính, chỉ ra chỗ lập luận còn lỏng. Còn ý tưởng, quan điểm và cách kể là của mình, bản nháp cũng do mình viết. Mình nghĩ một bài viết về chuyện này mà giấu chuyện đó thì không hợp lý lắm.
Mình chốt bài bằng câu slogan quen thuộc: “1% better every day”. AI có thể giúp bài viết hôm nay hay hơn, nhưng chỉ khi mình tự suy nghĩ, tự viết thì người viết của ngày mai mới giỏi hơn. Hãy dùng AI như một biên tập viên khó tính, đừng dùng nó như một người viết thuê.
Còn bạn, bạn đang đi con đường nào trong ba con đường trên? Chia sẻ với mình ở phần bình luận nhé.
Đọc thêm trong chuyên mục 1% Better.