Tản mạn chuyện đọc sách — Vì sao người Việt ngại đọc?

1. Người Việt thực sự "lười đọc" hay không?

Nói chuyện đọc sách, bàn dân thiên hạ hay bàn tán rằng — à, theo báo này báo kia viết — người Việt Nam ít đọc sách, thậm chí không thèm đọc sách. Có thống kê còn chi tiết hơn: 1 năm đọc khoảng 4,2 cuốn, trong đó 2,3 cuốn là SGK. [1]

Nhưng xin thưa, đó là cái nhìn đúng nhưng phiến diện. Họ chỉ nhìn bề nổi mà không biết:

• Thứ nhất — không lẽ tui đọc sách phải đi báo cáo cho mấy người thống kê hay sao? 🙂
• Thứ hai — điều kiện văn hóa xã hội có thực sự thuận lợi để ủng hộ số đông việc đọc sách không?

Sự thật là, đây đó vẫn còn những bạn trẻ, các bác lớn tuổi — mọi lứa tuổi, cả nam lẫn nữ — vẫn đang lướt Tiki, lên Amazon Kindle, hay là lượn vòng những nhà sách cũ, say mê tìm những cuốn sách hay để thưởng thức.

Ký ức một thằng nhóc ham đọc ở quê

Nhớ khi còn nhỏ, nhà không có điều kiện, thấy bất cứ thứ gì là mình ngấu nghiến đọc cho bằng được. Tuổi nhỏ rất thích khám phá những thứ mới lạ — mình tin rằng đa số bọn trẻ cũng vậy. Từ truyện tranh, báo Tuổi Trẻ cũ, đến cả việc đọc trước SGK năm sau khi vừa kết thúc năm học (do ba đi mượn được, mặc dù không hiểu gì).

Ở quê, sách là thứ gì đó rất quý. Người lớn chỉ chăm chú vào việc học cho con, họ chủ yếu mua SGK và sách tham khảo. Không ai khuyến khích con em mình đọc sách khác cả. Đọc truyện tranh thì sometimes phụ huynh lại còn không cho phép — vì sợ ảnh hưởng tới việc học. Có người còn cho rằng đọc nhiều sẽ "hỏng mắt trẻ" (người ở quê bạn ơi 😅).

Nhiều lúc bạn muốn đọc sách thì vào thư viện trường — toàn sách tham khảo, hoặc sách gì cao siêu mà bọn con nít không thể hiểu được. Đâu đó không thấy xuất hiện Harry Potter, Chúa tể Những chiếc nhẫn, hay thậm chí là Tây Du Ký hay tiểu thuyết kiếm hiệp Kim Dung đâu cả.

Sách Ngữ văn thì toàn trích dẫn xong bắt phân tích — trong khi nguyên tác phẩm cực kỳ hay mà giáo viên lại làm cho học sinh học khô khan đến mức sau này nghe đến tên cũng không thấy hứng thú. Đó là chuyện những năm 2000.

Giờ thì sao? Sách vẫn không thấy đâu. Phụ huynh lại bắt đầu chăm chú vào smartphone/iPad, làm cho trẻ cũng bắt chước theo.

Hoàn cảnh xã hội cũng "không ủng hộ"

Quán cà phê, quán nhậu thì cực kỳ nhiều — mình không có ý phê phán, vì kinh doanh theo hình thức này thực tế hơn kinh doanh sách. Nhưng tiệm sách cũ, nhà sách thì thưa thớt. Thư viện phường, thư viện thành phố thì... không biết nằm ở chỗ nào. Vậy hỏi sao bọn trẻ tiếp cận được?

Bạn sẽ thấy hứng thú ngồi lướt Facebook, mở YouTube hay Netflix, hay dạo quanh phố tìm quán cafe ngồi tám với bạn bè — vẫn sướng hơn nhiều so với ngồi nhà cầm quyển sách đọc, vừa đau lưng vừa chán.

Vậy câu hỏi đặt ra là: tại sao ai cũng ra rả "nên đọc sách"? Lợi ích là gì, đọc thế nào, và sách gì nên đọc?

2. 5 lý do nên đọc sách

Trước khi đi vào chi tiết, mượn vài câu nói của các anh "nghiện sách" trên thế giới để bạn thấy không phải tự nhiên thiên hạ nói "đọc sách quan trọng":

Trong cả đời mình, tôi chưa từng gặp một người khôn ngoan nào mà không đọc sách thường xuyên. Không một ai. Zero. — CHARLIE MUNGER, ĐỒNG SỰ CỦA WARREN BUFFETT

Bill Gates đọc khoảng 50 cuốn sách mỗi năm. Warren Buffett dành 80% thời gian trong ngày để đọc. Naval Ravikant — nhà đầu tư công nghệ nổi tiếng — bảo rằng đọc nhanh hơn cả đầu tư cổ phiếu nếu bạn muốn giàu có về mặt trí tuệ.

OK, bây giờ vào chi tiết 5 lợi ích:

2.1. Kiến thức và kỹ năng — giá cực rẻ cho thứ cực đắt

Sách mang đến cho bạn kiến thức và kỹ năng với chi phí thấp nhất + tối ưu nhất nếu bạn muốn chuyên sâu vào một lĩnh vực nào đó.

Bạn không cần phải bỏ ra một số tiền quá lớn để đăng ký các khóa học. Có vô vàn sách về mọi lĩnh vực — cùng với những chuyên gia đầu ngành đã viết về lĩnh vực đó. Nếu không có điều kiện học trực tiếp từ họ, cách tốt nhất là đọc sách họ viết.

Đó là nói về kiến thức. Vậy kỹ năng thì sao? Kỹ năng đòi hỏi bạn phải trau dồi và thực hành, nhưng vẫn cần có kiến thức trước đã — và đọc sách giúp được điều đó.

Ngày nay công nghệ phát triển cực nhanh, nếu không học sẽ bị xã hội đào thải. Nhưng bạn làm công sở 8 tiếng/ngày, về nhà còn cơm nước vợ con, vậy thời gian đâu để đi học thêm? Xin thưa: "sách".

2.2. Giải trí, xả stress, nghỉ ngơi

Sách mang lại kiến thức và kỹ năng, vậy còn giải trí thì sao? Mình đang bàn đến truyện, tiểu thuyết, và hàng loạt thể loại từ thơ văn Việt Nam đến châu Âu, châu Mỹ.

Đọc sách giúp bạn chill và xả stress sau một tuần làm việc mệt mỏi. Chỉ cần một tách cà phê hay trà, ngồi bên hiên cửa sổ, cầm một cuốn sách về tình yêu — cũng đủ làm chúng ta sướng cả ngày 😊

Nếu nghe nhạc, xem phim được coi là giải trí, thì xin thưa — đọc sách vừa giải trí vừa mang lại kiến thức cho bạn lúc rảnh rỗi. Win-win.

2.3. Cải thiện trí nhớ

Đọc Tam Quốc Chí — bao nhiêu câu chuyện với bao nhiêu ông tướng đã xảy ra, từ hành động cho đến tính cách. Nói thật, mình không thể nhớ hết 100%, nhưng cơ bản mình có thể "chém gió" được với bạn bè hoặc tham gia các cuộc hội thoại liên quan một cách nhanh chóng.

Não bộ giống như cơ bắp — càng dùng càng mạnh. Đọc sách buộc não bạn phải:

• Theo dõi nhân vật, sự kiện, mối quan hệ phức tạp
• Liên kết các ý tưởng với những gì đã biết
• Hình dung không gian, thời gian trong câu chuyện

Cả 3 việc này là bài tập gym cho não. Có nghiên cứu đã chỉ ra người đọc sách thường xuyên có nguy cơ mắc Alzheimer thấp hơn đáng kể.

2.4. Cải thiện khả năng viết lách

Bạn nghĩ lợi ích này không quan trọng — vì ngày nay không có việc gì phải viết nhiều? Sai rồi nha.

Nếu bạn làm văn phòng, soạn email; cho đến tán gái trên Facebook — không có khả năng viết thì làm sao hoàn thành trơn tru được? 😄

2.5. Tăng sự tập trung và óc tưởng tượng

Không giống xem phim hay nghe nhạc — nơi bạn có thể chill mà không cần tập trung, chỉ cần ngồi nghe và xem — sách thì khác. Bạn cần phải tập trung mới biết được nội dung sách nói gì.

Trong thời đại Reels/TikTok đang rút ngắn attention span của con người xuống còn 8 giây (kém hơn cả con cá vàng), việc tập trung được vào một cuốn sách dài chính là siêu năng lực hiện đại.

Óc tưởng tượng là một trong những khả năng tạo nên khác biệt giữa con người với máy móc — giúp con người phát minh ra những thứ chỉ có trong tưởng tượng. Việc đọc sách (đặc biệt là tiểu thuyết) sẽ giúp bạn mở rộng trí tưởng tượng của mình hơn, vì bạn phải tự "dựng phim trong đầu" thay vì để đạo diễn dựng cho.

3. Nên đọc sách gì?

Có nhiều thể loại sách khác nhau — từ chuyên môn (kỹ thuật, âm nhạc, lịch sử) đến tiểu thuyết (trinh thám, viễn tưởng, lãng mạn...). Thể loại có thể nói là bao la, bát ngát.

Vậy nên đọc sách nào? Câu trả lời ngắn gọn: tùy thuộc vào bạn. Bạn cần gì?

3 cách tìm sách hay nhanh nhất

1. Google search. Cứ gõ "sách hay nên đọc" hoặc "best books everyone should read in their lifetime". Có cả ngàn list từ Goodreads, NYT, Forbes. Đủ đọc cả đời.
2. Tìm theo lĩnh vực cụ thể. Đang muốn tự học piano? Search "best book for self learning piano" hoặc "sách hay tự học piano". Đang muốn học đầu tư? Search "must-read books for personal finance". Cụ thể bao nhiêu, tốt bấy nhiêu.
3. Theo recommend của người bạn ngưỡng mộ. Bạn ngưỡng mộ ai? Tỉ phú nào, doanh nhân nào, nhà văn nào? Hầu hết họ đều có public list các cuốn sách yêu thích. Đọc theo họ là cách shortcut hiệu quả.

Có nên mua sách bản quyền?

Có vô số nguồn — từ miễn phí đến có phí. Nhưng nếu có điều kiện, mình khuyên bạn nên mua sách bản quyền vì:

• Giúp tác giả nhận được công sức xứng đáng — họ có động lực viết tiếp.
• Là cách bạn thực hành "tôn trọng công sức của người khác".
• Tiền bạn bỏ ra → bạn sẽ phải bỏ công đọc để "thu lại" giá trị từ nó. Sách miễn phí thường bị ngó lơ trên kệ.

4. Cách đọc sách hiệu quả

Có nhiều tips cho việc đọc sách hiệu quả. Mình tóm tắt lại theo workflow 6 bước mà mình đang dùng:

Bước 1: Có sách trong tay

Nghe hiển nhiên nhưng nhiều người nói "muốn đọc sách" mà thực ra chưa có cuốn nào trong nhà. Sách giấy, Kindle, hay file PDF trên máy tính/iPad/điện thoại — đều được. Quan trọng là có.

Bước 2: Đọc review trước khi nhảy vào

Đọc sơ review trên Goodreads, Tiki, hoặc Reddit — xem nhận xét của mọi người và tóm tắt cuốn sách. Việc này tốn 10 phút nhưng giúp bạn:

• Biết sách có hợp với bạn hay không (đỡ phí thời gian)
• Có context trước, đọc dễ hiểu hơn
• Quyết định nên đọc kỹ hay đọc lướt

Bước 3: Sách chuyên môn — tra mục lục, đừng đọc tuần tự

Sách chuyên môn (kỹ thuật, kinh doanh, self-help) thì không cần đọc từ đầu đến cuối. Tra mục lục, tìm phần mình cần, đọc trước. Đa số sách tiếng Anh chuyên môn đều có tóm tắt đầu/cuối mỗi chương — đọc 2 phần này thôi đã nắm được 70% nội dung.

Bước 4: Tiểu thuyết — chậm rãi mà chill

Truyện hay tiểu thuyết thì cứ chậm rãi mà chill với nội dung sách. Không có gì phải vội. Đọc tiểu thuyết kiểu "đọc lướt để hoàn thành" là lãng phí — bạn đang đọc để tận hưởng, không phải để báo cáo.

Bước 5: Note thoải mái, đừng sợ "làm dơ sách"

Nên note lại ý hay trên sách. Nhiều bạn sợ sách dơ, sách bẩn — xin thưa: mua sách là để đọc và học từ nó, không phải để trưng bày. Nên cứ tự do mà viết, vẽ, gạch chân lên đó 🙂

Với Kindle hay iPad vẫn có chức năng note khi đọc — bạn có thể note thoải mái như sách giấy. Sau này tìm lại còn nhanh hơn.

Bước 6: Tóm tắt sau khi đọc xong

Đây là bước quan trọng nhất mà 90% người đọc bỏ qua: viết tóm tắt lại sau khi đọc xong một quyển sách. Việc này giúp bạn:

• Hệ thống lại những gì đã học
• Phát hiện ra mình thực sự "hiểu" hay chỉ "nghĩ là hiểu"
• Sau này khi cần có thể giở lại xem nhanh, không cần đọc lại cả cuốn

Khi đã bắt đầu một cuốn sách hay, bạn phải tự mình kết thúc nó. Còn sách dở — nên dẹp ngay từ đầu, đừng tốn thời gian. — TINH THẦN BILL GATES, COMBINED WITH NAVAL RAVIKANT

Có một ý từ Bill Gates mà mình thấy rất hay: "khi đã bắt đầu, bạn phải tự mình kết thúc nó". Mình bổ sung thêm — chỉ áp dụng với sách hay. Sách dở thì dẹp luôn từ đầu, đừng vì "tiếc tiền" mà cố đọc nốt. Thời gian quý hơn tiền sách rất nhiều.

Nếu đọc một cuốn sách khó nhằn đầy thuật ngữ bạn không rõ — cứ tự do vừa tra Google vừa đọc, không sao cả. Đây không phải bài thi.

5. Sách giấy hay sách điện tử?

Câu hỏi muôn thuở. Mình từng đứng ở cả hai phe, và sau nhiều năm dùng song song, mình rút ra: không có cái nào thắng tuyệt đối — chọn theo hoàn cảnh.

Khi nào nên dùng cái nào?

• Kindle: tốt nhất cho sách tiếng Anh trên Amazon — có tra nghĩa từ khó luôn. Dùng E Ink nên đỡ mỏi mắt như iPad. Mình recommend Kindle cho ai đọc sách tiếng Anh thường xuyên.
• iPad/tablet: hai cái khó — một là không đọc lâu được do mỏi mắt, hai là dễ bị sao nhãng bởi notification và app khác. Chỉ dùng khi không có Kindle hay sách giấy.
• Sách giấy: tối ưu nhất nếu đọc ở nhà có ánh sáng tốt. Sách dày, nặng quá thì nên chuyển ebook để đỡ tay 😄

6. 5 lỗi thường gặp khi đọc sách

1. Đặt mục tiêu số lượng thay vì chất lượng. "Năm nay đọc 50 cuốn" nghe hay nhưng vô nghĩa nếu bạn đọc lướt. 10 cuốn đọc kỹ và áp dụng được tốt hơn 50 cuốn lướt qua.
2. Cố đọc hết sách dở vì "tiếc tiền". Sách dở mà cố đọc nốt = phí thời gian, mà thời gian thì đắt hơn tiền sách rất nhiều. Bỏ ngay khi không thấy giá trị.
3. Đọc xong mà không note, không tóm tắt. Sau 2 tuần, bạn quên 80% nội dung. Đọc 1 cuốn 200k mà chỉ giữ được 20% giá trị thì... lãng phí.
4. Đọc trên điện thoại có notification bật. Cứ 3 phút nhìn xuống điện thoại 1 lần thì làm sao tập trung được. Bật chế độ máy bay khi đọc.
5. Mua sách quá nhanh, đọc quá chậm. Hội chứng "tsundoku" của Nhật — mua sách chất đống mà không đọc. Quy tắc cá nhân: đọc xong cuốn này mới được mua cuốn mới.

7. FAQ — vài câu hỏi mình hay nhận

Lời kết — đọc sách không phải trào lưu, đó là kỹ năng sống

Trên đây là tản mạn của mình về việc đọc sách — từ kỷ niệm tuổi thơ ở quê, đến những lợi ích, cách chọn sách, cách đọc, và cả những lỗi mình đã từng mắc phải.

Đọc sách không phải để khoe trên Facebook, không phải để chụp hình up Instagram, cũng không phải để nói chuyện cho "ra dáng tri thức". Đọc sách là cách bạn:

• Học hỏi từ những bộ óc tinh túy nhất với chi phí cực thấp
• Rèn luyện não bộ để chống lại "ngu hóa" do TikTok và Reels
• Tìm thấy những giây phút yên bình trong thời đại quá nhiều ồn ào
• Khám phá ra phiên bản tốt hơn của chính mình qua từng trang

Người không đọc sách chẳng hơn gì người không biết đọc. — MARK TWAIN

Hy vọng bài này tiếp thêm một chút động lực để bạn nhặt cuốn sách đang phủ bụi trên kệ xuống đọc — hoặc đặt mua một cuốn mới chiều nay. Một trang một ngày, một cuốn một tháng, một thư viện một đời. Chậm mà chắc, có gì thật thì đọc 🙂

Nguồn tham khảo

• Thanh Niên — 26% người Việt Nam hoàn toàn không đọc sách
• Lifehack — 10 Benefits of Reading Why You Should Read Everyday
• Gates Notes — Bill Gates' annual reading lists
• Naval Ravikant — On Reading